Od Biebrzy po Białowieżę. Jak Fundusz Żubra wspiera wykup gruntów dla przyrody

27 lipca, 2026

Ochrona zagrożonych gatunków nie zaczyna się od ratowania pojedynczych zwierząt. Zaczyna się od ochrony ich domu.

Tą zasadą od lat kieruje się Fundusz Żubra, który konsekwentnie wspiera wykup gruntów o wyjątkowej wartości przyrodniczej i przekazuje je pod ochronę parków narodowych oraz organizacji zajmujących się zachowaniem bioróżnorodności. Dzięki tym działaniom kolejne hektary mokradeł, łąk i lasów pozostają przestrzenią, w której przyroda może funkcjonować bez presji człowieka.

Od pierwszego wsparcia dla Biebrzańskiego Parku Narodowego w 2021 roku, przez tworzenie mikrorezerwatów i Wiecznych Lasów, aż po kolejne wykupy gruntów w dolinie Biebrzy i rejonie Puszczy Białowieskiej w latach 2024–2025 oraz planowanie kolejnych wykupów w 2026 roku, Fundusz Żubra systematycznie realizuje swoją misję ochrony siedlisk najrzadszych gatunków zwierząt w Polsce.

Ochrona przyrody poprzez ochronę siedlisk

Podstawą działań Funduszu Żubra jest przekonanie, że najskuteczniejszą metodą ochrony gatunków jest zabezpieczanie miejsc, od których zależy ich przetrwanie. To właśnie dlatego fundusz angażuje się w wykup gruntów graniczących z obszarami chronionymi lub położonych na terenach szczególnie cennych przyrodniczo.

Takie podejście pozwala nie tylko chronić konkretne gatunki, ale również wzmacniać całe ekosystemy. Każdy wykupiony hektar oznacza więcej przestrzeni dla natury, większą ciągłość siedlisk oraz możliwość prowadzenia działań ochronnych dostosowanych do potrzeb dzikiej przyrody.

2021: początek współpracy z Biebrzańskim Parkiem Narodowym

Pierwszym dużym projektem był rozpoczęty w 2021 roku program wsparcia wykupu gruntów przez Biebrzański Park Narodowy. Dzięki darowiźnie Funduszu Żubra park mógł pozyskać tereny o łącznej powierzchni 18,2 ha, położone na obszarach kluczowych dla ochrony zagrożonych gatunków ptaków.

Wśród nich znalazła się cenna przyrodniczo działka w Dolistowie Nowym, będąca miejscem lęgowym i żerowiskiem wielu rzadkich gatunków. Zaledwie kilkaset metrów od niej znajduje się gniazdo orlika grubodziobego – jednego z najrzadszych ptaków drapieżnych Europy.

Ochroną objęto również siedliska gatunków zagrożonych:

• wodniczki (gatunek narażony na wyginięcie),
• krwawodzioba (gatunek zagrożony),
• kszyka (gatunek narażony na wyginięcie),
• świstuna (gatunek krytycznie zagrożony).

Oraz siedliska innych gatunków:

• derkacza,
• żurawia,
• gęsi białoczelnej.

Szczególne znaczenie ma wodniczka, której światowa populacja liczy zaledwie kilkanaście tysięcy samców, a znacząca część występuje właśnie na bagnach Doliny Biebrzy.

2022: mikrorezerwaty i Wieczne Lasy

Rok później Fundusz Żubra rozszerzył swoje działania o nowe formy ochrony siedlisk realizowane wspólnie z Fundacją Dziedzictwo Przyrodnicze.

Jednym z projektów było tworzenie mikrorezerwatów – niewielkich stref ochronnych wokół drzew wykorzystywanych przez rzadkie gatunki ptaków do zakładania gniazd. Dzięki wsparciu funduszu możliwe było utworzenie 50 mikrorezerwatów w Puszczy Karpackiej i Puszczy Boreckiej.

Schronienie znajdują tam między innymi:

• orły przednie (gatunek zagrożony wyginięciem),
• orliki,
• sóweczki,
• bociany czarne,
• liczne gatunki związane ze starymi, naturalnymi lasami.

Drugim filarem programu były Wieczne Lasy. To grunty wykupywane i pozostawiane naturalnym procesom przyrodniczym, bez wycinki, nasadzeń czy ingerencji człowieka. Fundusz Żubra wsparł zakup 15 ha terenów przeznaczonych pod ich tworzenie.

Wieczne Lasy stanowią ważną ostoję dla wielu gatunków, w tym:

• puchacza (gatunek bliski zagrożenia),
• żurawia,
• orlika grubodziobego (gatunek krytycznie zagrożony),
• orlika krzykliwego,
• rysia (gatunek zagrożony wyginięciem),
• niedźwiedzia brunatnego (gatunek zagrożony wyginięciem),
• bociana czarnego.

Jednocześnie pełnią ważną funkcję klimatyczną, magazynując dwutlenek węgla, zatrzymując wodę i ograniczając skutki suszy.

2024: ponad 30 hektarów nowych Wiecznych Lasów

Kolejnym krokiem było wsparcie wykupu 30,2 ha gruntów w dolinie Biebrzy przeznaczonych pod rozwój Wiecznych Lasów.

Projekt realizowany wspólnie z Fundacją Dziedzictwo Przyrodnicze miał na celu nie tylko ochronę istniejących siedlisk, ale również odbudowę naturalnych procesów zachodzących w ekosystemach. Fundusz wspierał działania związane z ochroną cieków wodnych i zwiększaniem bioróżnorodności.

Był to jednocześnie kolejny etap tworzenia większych, połączonych ze sobą obszarów pozostawionych naturze, które mogą pełnić funkcję bezpiecznych korytarzy ekologicznych dla zwierząt.

2025–2026: kolejne tereny dla przyrody w dolinie Biebrzy i Puszczy Białowieskiej

W 2025 roku Fundusz Żubra kontynuuje wsparcie wykupu terenów o najwyższych walorach przyrodniczych. Dzięki współpracy z organizacjami zajmującymi się ochroną przyrody zabezpieczono blisko kolejne 15 ha gruntów w dolinie Biebrzy oraz w rejonie Białowieskiego Parku Narodowego.

To obszary szczególnie ważne dla zachowania ciągłości siedlisk i ochrony gatunków wymagających dużych, niefragmentowanych przestrzeni. Każdy kolejny wykup przybliża realizację celu, jakim jest tworzenie trwałej sieci ostoi przyrodniczych obejmujących mokradła, lasy i naturalne łąki we wschodniej Polsce.

Ekspert: bez siedlisk nie ma skutecznej ochrony gatunków

Znaczenie takich działań podkreślają eksperci zajmujący się ochroną przyrody.

- W wielu krajach prywatne ostoje przyrody, w tym należące do organizacji pozarządowych, są ważnym elementem systemu obszarów chronionych. Ich największą zaletą jest większa elastyczność w prowadzeniu działań ochronnych niż na terenach zarządzanych przez administrację publiczną. Pozwala to szybko dostosowywać sposób ochrony do aktualnych potrzeb – zarówno poprzez działania czynne, jak i pozostawienie przyrody bez ingerencji tam, gdzie najkorzystniejsza jest ochrona bierna.

W Polsce, z powodów historycznych i ekonomicznych, sieć takich ostoi jest nadal niewielka, ale stopniowo się rozwija, m.in. dzięki inicjatywom takim jak Fundusz Żubra, które umożliwiają wykup cennych przyrodniczo terenów i objęcie ich trwałą ochroną.

Warto pamiętać, że np. zarówno Tatrzański, jak i Pieniński Park Narodowy powstały w znacznej mierze na gruntach wykupionych ze środków prywatnych z myślą o ochronie przyrody. Prywatne zaangażowanie w ochronę najcenniejszych obszarów ma więc w Polsce długą tradycję, którą warto kontynuować - mówi Dr Andrzej Kepel – biolog, prezes Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody „Salamandra”.

Podobnego zdania są przyrodnicy związani z Biebrzańskim Parkiem Narodowym, którzy wskazują, że wykup gruntów pozwala prowadzić działania ochronne niemożliwe do realizacji na terenach pozostających poza zarządem parku.

Coraz więcej miejsca dla dzikiej przyrody

Od 2021 roku Fundusz Żubra wsparł wykup i ochronę dziesiątek hektarów terenów o kluczowym znaczeniu dla zachowania polskiej przyrody. Do końca 2025 r. są to grunty o łącznej powierzchni 63,19 ha i nie jest to ostatnie słowo, bo w 2026 r. trwają prace nad wykupem kolejnych hektarów przy parkach narodowych. Współpraca z Biebrzańskim i Białowieskim Parkiem Narodowym, Fundacją Dziedzictwo Przyrodnicze oraz innymi partnerami pokazuje, że ochrona gatunków może zaczynać się od prostego, ale niezwykle skutecznego działania – zabezpieczenia ziemi, na której żyją.

Mokradła Doliny Biebrzy, lasy wschodniej Polski, mikrorezerwaty wokół drzew lęgowych i rozwijająca się sieć Wiecznych Lasów tworzą coraz większą przestrzeń oddawaną naturze. To inwestycja nie tylko w przetrwanie wodniczki, orlika grubodziobego, rysia czy bociana czarnego, ale również w zachowanie bioróżnorodności i odporności ekosystemów dla przyszłych pokoleń.